Bitkilerde döllenmeyi sağlayan gerçek gametler mayoz
bölünmeyle değil, mayozu izleyen mitoz bölünmeli hazırlık dönemiyle meydana
getirilir. Bu hazırlık dönemine monoploit gelişme evresi denir.
A. ÇİÇEKSİZ BİTKİLERDE ÜREME
Çiçeksiz bitkilerin hemen hepsi spor meydana getirir. Sporlar çimlenerek
haploid bitkicikleri (gametofitleri) oluştururlar. Üremelerinde eşeysiz ve
eşeyli üremenin birbirini takip etmesi yani döl almaşı (=****genez) görülür.
Su yosunlarının çoğunda
zigot mayoz geçirerek sporlar oluşur ve haploid evre hakimdir.
Kara yosunlarında döllenme
sonucu oluşan zigottan mitoz bölünmelerle meydana gelen sporofit bitki
gametofit bitki üzerinde gelişir ve mayozla sporlar oluşturur. Sporlar
mitozla çimlenerek gametofit bitkiyi meydana getirir. Haploid evre
hakimdir.
Eğrelti otlarında
döllenmeyle oluşan zigot mitoz bölünmelerle sporofit bitkiyi oluşturur.
Sporofit fotosentez yapabilir, üzerindeki spor keselerinden mayoz
bölünmeyle oluşan sporlar çimlenerek gametofiti oluşturur. Diploid evre
hakimdir.
B. ÇİÇEKLİ BİTKİLERDE ÜREME
1. Çiçeğin Yapısı
Çiçekli bitkide, eşeyli üremeyi sağlayacak organların meydana geldiği yer
çiçektir.
2. Embriyo Kesesi ve Yumurtanın Oluşumu
Dişi organın yumurtalığında (ovaryum) bir veya bir kaç tane tohum taslağı
bulunur.
Her tohum taslağı içerisinde 2n kromozomlu megaspor (makrospor) ana hücresi
vardır. Bu hücre mayoz ve mitoz bölünmeler geçirerek, yumurtanın da içinde
bulunduğu 8 çekirdekli embriyo kesesini oluşturur.
3. Çiçek Tozu (Polen) Oluşumu
Erkek organın anter (başcık) kısmındaki polen keseleri içerisinde 2n kromozomlu
polen ana hücreleri (mikrospor ana hücresi) bulunur. Polen ana hücresi mayoz
bölünmeye uğrayarak 4 tane n kromozomlu mikrospor hücresini oluşturur. Her
mikrospor bir defa mitoz geçirerek iki çekirdekli hale gelir. Oluşan bu
yapılara polen denir. Polendeki çekirdeklerden biri mitoz geçirerek iki adet
sperm oluşur. Diğer çekirdek ise, tozlaşma sonrasında polen tüpünü oluşturur.
4. Tozlaşma ve Döllenme
Çiçek tozlarının (polenlerin), hazırlandığı yer olan erkek organ başcığından
dişi organ tepeciğine; yağmur, rüzgâr, böcekler, diğer bazı hayvanlar ve su
aracılığıyla taşınmasına tozlaşma denir.
5. Döllenme Sonucu oluşan Yapılar
Polen tüpüyle taşınan sperm çekirdeklerinden birisi yumurta hücresiyle
döllenerek zigot’u oluşturur. Zigot mitoz bölünmelerle gelişerek embriyoyu (2n)
meydana getirir.
Polen tüpüyle taşınan diğer
sperm hücresi embriyo kesesinin ortasındaki diploid polar hücre (başlangıçta
iki haploid polar çekirdek halindeyken sonradan birleşmişlerdir) ile döllenerek
triploid hücreyi (3n) meydana getirirler. Triploid hücre mitozla gelişerek
endospermi (besin dokusunu) oluşturur.
6. Tohum ve Meyve Oluşumu
Döllenmelerden sonra embriyo kesesinin dış kısmındaki tohum taslağı örtüsü
gelişerek tohum kabuğu ve zarını (testa) oluşturur.
Meyve, tohum gelişimini tamamlamış yumurtalıktan ve dişi organın çeperinden
meydana gelir. Meyveler, tohumlarıyla beraber yenilerek veya çeşitli yollarla
taşınarak, tohumların geniş alanlara dağıtılmasını sağlar. Her meyvede
yumurtalıktaki tohum taslağı sayısı kadar tohum bulunur.
C. ÇİMLENME ve GELİŞME
Gelişme döllenmeden hemen sonra ana bitkiye bağlıyken başlar. Zigotun
bölünmeleriyle ilk yapraklar, çenekler, embriyonik kök ve embriyonik gövde meydana
gelir.
Embriyo
çimleninceye kadar tohumun içinde bu şekilde kalır. Beslenmesi ise tohum içinde
endosperm tarafından olur. Ayrıca yüksek yapılı bitki embriyolarında çenekler
vardır.
Genç bitkinin fotosentezle kendine yeterli besin üretmesine kadar bitki
taslağını besler. Tohum uygun koşullarda çimlenir. Bunlar uygun bir nemlilik
(su), sıcaklık ve oksijendir.
Böyle uygun bir ortamda, tohum ilk olarak su emerek
şişer. Bu sayede enzimler daha aktif hale geçer. Nişasta gibi depo besinler
yıkılır. Hücresel solunum ve peşinden mitoz bölünme hızlanır.
Bölünmelerin hızlanmasıyla ilk kök oluşur. Sonra sırasıyla ilk yapraklar ve
gövde gelişmeye başlar. Ortam ışıklıysa klorofil sentezi yapılır ve fotosentez
başlar. Belirli bir süre gelişen bitkide, en son olarak çiçek oluşumu sağlanır.
Bitkide gelişme ve büyüme hayat boyu devam eder. Dökülen yaprakların yerine
yenileri oluşur. Meristem dokular hayat boyu korunduğu için, gövde ve dalların
uzaması sınırsızdır.
