Atletizm, bir pist ve alanda
yapılan, dünyanın en eski sporlarından biridir. Bu oyunlarda atletler koşu,
yürüyüş, atlama ve atma yeteneklerini gösterirler. Bu tür etkinlikler, çağlar
boyunca tüm dünyada yaygın ilgi görmüştür.
İlk koşu yarışının İÖ 3800 yılında Mısır'da
düzenlendiği bilinmektedir. Ama tarihin en ünlü atletizm yarışmaları, ilk kez Eski
Yunanistan'da düzenlenen Olimpiyat Oyunları'nda gerçekleşmiştir. Eski
Olimpiyat Oyunları, yalnızca spor yarışmalarının düzenlendiği bir etkinlik
değil, aynı zamanda sporun sanat ve kültürle birleştiği büyük şenliklerdi.
Atletler yarışmalardan 10 ay önce hazırlanmaya başlar, son ayı da Olimpiyat
Oyunları’nın düzenlendiği yer olan Olympia'da
geçirirlerdi. Yarış öncesi hazırlanma değişik biçimlerde günümüzde de
sürmektedir.
Atletizm, insanın tüm güç ve
yeteneğinin neredeyse tümüyle kullanılmasını gerektirir. Atletler birbiriyle
yarışırken, aynı zamanda kendi güç ve yeteneklerinin sınırlarını tanır, bunları
geliştirmeye çalışırlar.
Pist ve alan atletizmi üç ana dala
ayrılır: Koşu, yürüyüş ve alan (atlama ve atma) yarışları.
Pist yarışları
Koşu dalı, kısa mesafe hız, orta ve
uzun mesafe koşularından oluşur. Bu yarışlar, kapalı salon ya da açık hava
pistlerinde, yollarda ve kırlarda yapılabilir. Kısa mesafe hız koşuları, 400
metreye kadar olan koşulardır. Bu yarışmalarda atletler tüm mesafeyi baştan
sona tam sürat koşarlar. Kısa mesafe koşuları, 100, 200 metre ve açık hava
pistinin bir turuna eşit olan 400
metre yarışlarıdır. Kapalı salon pistleri ise daha
kısadır. Dönemeçlerin eğimli olduğu 200 metrelik pistler çok yaygındır.
Salonlardaki en kısa hız koşusu 50 metredir. Kısa mesafe koşucusu yarışa hızlı
bir çıkışla başlar, iyice hızlandıktan sonra da hızını sürdürmeye çalışır. Orta
mesafe koşuları, 800 ve 1.500
metre yarışlarını kapsar. Teknik olarak hız koşusu
sayılmakla birlikte, orta mesafe koşuları hız ve dayanıklılığın iyi bir taktik
anlayışıyla birleştirilmesine dayanır. Son birkaç yıldır Türk bayan atlet
Süreyya Ayhan, 1.500 metrenin en iyi koşucularından biri sayılmaktadır.
Uzun mesafe yarışları pistte 3.000,
5.000 ve 10.000 metre
yarışlarını kapsar. Maraton ve yol parkurunda koşulan öteki yarışlar ise daha
uzun mesafelerde yapılır. Son yıllarda uzun mesafe koşularına kadınlar da
katılmaktadır. İlk kez 1969'da uluslararası bir yarışmada 1.500 metre koşan
kadınlar, 1974'te 3.000
metre koşusuna, 1970 sonlarında da maraton yarışlarına
katıldılar. Yalnızca erkeklerin koştuğu, 28 tahta engel ve 7 su engelinden
oluşan 3.000 metre
engelli yarışı dışında kalan tüm uzun mesafe koşularına kadınlar da katılırlar.
Dünyada yaygınlık kazanan uzun mesafe koşularından özellikle maraton
yarışlarına katılan atlet sayısı giderek artmıştır. Günümüzde Londra ve New
York maratonlarına her yıl on binlerce atlet katılmaktadır.
Öteki düz koşular ise, 4x100 ve 4x400
metre bayrak yarışlarıdır. Bayrak takımları dört koşucudan oluşur ve her koşucu
yarışın eşit bir bölümünü koşar. Kendi bölümünü tamamlayan koşucu, bayrak
denilen çubuğu bir sonraki bölümün koşucusuna verir. Engelli koşularda 10'dan
fazla engel vardır. Erkekler 110
metre ve kadınlar 100 metre yarışlarında,
engeller 106,7 cm,
400 metre
yarışında ise 91,4 cm
yüksekliğindedir. Yürüyüş yarışları ise yürümekten doğmuştur. Kural gereği,
ileriye atılan ayak gerideki ayak yerden kalkmadan yere değdirilir. Bu nedenle,
bacakları kırmadan adım atmak gerekir. Yol parkurlarında yapılan yürüyüş
yarışları mesafeleri, kadınlar için 10 kilometre, erkekler
için 20 ve 50 kilometredir.
Alan
yarışları
Yüksek atlamada, ilk yıllarda makas
tekniği denen bir teknik kullanılıyordu. Bu alanda daha sonra yeni teknikler
geliştirildi. İçlerinde en iyisi sayılan köprü (flop) tekniğinde atlet, yukarı
sıçradıktan sonra dönerek çıtayı sırtüstü geçer.
Sırıkla atlamada eskiden metal ya da
bambu sırıklar kullanılırdı. Daha sonra cam elyafından sırıklar yapıldı. Bu
yeni sırıklar, bu dalda beklenmedik bir gelişme sağladı. Sırıkla atlamada dünya
rekoru 25 yılda 1 metreden fazla bir farkla yenilendi. Sırıkla atlamada atlet
sırığı iki eliyle kavradıktan sonra çıtaya doğru hızlanarak koşar. Ucunu
çıtanın dibindeki V-biçimli kutuya yerleştirdiği sırığa abanarak, kendini
yukarı fırlatır ve çıtanın üzerinden aşarken sırığı bırakır. Sırık atletin
atlayış yaptığı tarafta kalır. Yüksek atlamada ve sırıkla atlamada,
yarışmacının her iki yükseklik için üç atlayış hakkı vardır. Uzun atlama ve üç
adım atlamada atlet, yeterince hızlanarak 10 santimetrelik basma tahtasından,
olabildiğince uzağa atlar. Üç adım atlamanın, adından da anlaşılacağı gibi, üç
aşaması vardır: İlk adımda atlet yükseldiği ayağıyla yere basar, ikinci adımda
öbür ayağının üzerinde yere iner ve bu ayağıyla üçüncü sıçrayışını yapar.
Gülle atmada, 2,1 metre çapındaki bir
dairenin içinden, omuzdan gelen bir kol hareketiyle gülle fırlatılır. Metalden
yapılmış, top biçimindeki güllenin ağırlığı, erkekler için 7,26 kg, kadınlar için 4
kg’dır. Çekiç atmada 7,26 kg
ağırlığında metal top kullanılır. Çekiç, bu topun bir tel parçasıyla bağlandığı
bir halkadan oluşur. Sporcu eliyle bu halkayı kavrayarak çekici fırlatır. Atış,
bir bölümü tel örgüyle çevrilmiş, 2,1 metre çapındaki bir çemberden yapılır. Disk
erkeklerde 2 kg,
kadınlarda 1 kg
ağırlığındadır. Atış, 2,5
metre çapındaki bir dairenin içinden yapılır. Atıcılar,
diske itici güç sağlamak için, atışı bu dairenin içinde dönerek yaparlar. Cirit
atmada, atış çizgisine koşarak yaklaşan atıcı, ciriti bir silkme hareketiyle
öne doğru fırlatır. Erkeklerin kullandığı cirit 800 gr, kadınlarınki ise 600 gr
ağırlığındadır.
Birden fazla daldan oluşan yarışlar
Bu yarışlar iki gün sürer. Dekatlonda
erkekler, pentatlonda kadınlar yarışır. Erkekler dekatlonda 10 ayrı yarışa
katılırlar. İlk gün 100
metre, uzun atlama, gülle atma, yüksek atlama ve 400 metre; ikinci gün 110 metre engelli, disk
atma, sırıkla atlama, cirit atma ve 1.500 metre yarışları yapılır. Kadınlar
pentatlonda yedi dalda yarışır. Birinci günde 100 metre engelli, gülle
atma, yüksek atlama ve 200
metre, ikinci günde uzun atlama, cirit atma ve 800 metre yarışları yer
alır.
Atletizm
kuruluşları
Dünya atletizminin yönetici organı Uluslararası
Amatör Atletizm Federasyonu’dur (UAAF). Dünya atletizm rekorlarını bu
kuruluş onaylar. Ayrıca turnuvaların düzenlenmesinden yarışlarda kullanılan
malzemeye kadar birçok konuyla ilgili kararları verir. 1896'dan beri dört yılda
bir yapılan Olimpiyat Oyunları atletizm dünyası için en önemli yarışlara sahne
olur. Türkiye’de atletizmin yönetici organı olan Türkiye Atletizm
Federasyonu 1922’de kurulmuştur.
